ايكنجى مشكل:

أى مقامِ إستماعده‌كى إنسان! شو ايكنجى إشكال ايتديگڭ حقيقت او قدر دريندر، او قدر يوكسكدر كه، عقل اوڭا نه اولاشير، نه ده ياناشير.. إلاّ نورِ ايمان ايله گورونور. فقط بعض تمثيلات ايله، او حقيقتڭ وجودى، فهمه تقريب ايديلير. اويله ايسه، بر نبذه تقريبه چاليشه‌جغز.

ايشته شو كائناته نظرِ حكمتله باقيلديغى وقت، عظيم بر شجره معناسنده گورونور. و شجره‌نڭ ناصل داللرى، ياپراقلرى، چيچكلرى، ميوه‌لرى واردر. شو شجرهِٔ خلقتڭ ده بر شقّى اولان عالمِ سفلينڭ· عناصر داللرى، نباتات و أشجار ياپراقلرى، حيوانات چيچكلرى، إنسان ميوه‌لرى حكمنده گورونور. صانعِ ذو الجلالڭ آغاجلر حقّنده جارى اولان بر قانونى، ألبته شو شجرهِٔ أعظمده ده جارى اولمق، مقتضاىِ إسمِ حكيمدر. اويله ايسه مقتضاىِ حكمت، شو شجرهِٔ خلقتڭ ده بر چكردكدن ياپيلماسيدر. هم اويله بر چكردك كه· عالمِ جسمانيدن باشقه، سائر عالملرڭ نمونه‌سنى و أساساتنى جامع اولسون. چونكه بيڭلر مختلف عالملرى تضمّن ايدن كائناتڭ چكردكِ أصليسى و منشئى، قورو بر مادّه اولاماز. مادام شو شجرهِٔ كائناتدن داها أوّل، او نوعدن باشقه شجره يوق. اويله ايسه اوڭا منشأ و چكردك حكمنده اولان معنا و نور، ألبته ينه شجرهِٔ كائناتده بر ميوه لباسنڭ گيديرلمسى، ينه حكيم إسمنڭ مقتضاسيدر. چونكه چكردك دائما چيپلاق اولاماز. مادام أوّلِ فطرتده ميوه لباسنى گيمه‌مش. ألبته، آخرده او لباسى گيه‌جكدر. مادام او ميوه إنساندر. و مادام إنسان ايچنده سابقًا إثبات ايديلديگى اوزره، أڭ مشهور ميوه و أڭ محتشم ثمره و عمومڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدن و أرضڭ نصفنى و بشرڭ خُمسنڭ نظرينى كندينه حصر ايدن و محاسنِ معنويه‌سى ايله عالمى، يا نظرِ محبّت ويا حيرتله كندينه باقديران ميوه ايسه: ذاتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامدر. ألبته كائناتڭ تشكّلنه چكردك اولان نور، اونڭ ذاتنده جسمنى گيه‌رك أڭ آخر بر ميوه صورتنده گورونه‌جكدر.