بديع الزمان: او ولاياتِ شرقيه، عالمِ إسلامڭ بر نوع مركزى حكمنده‌در· فنونِ جديده ياننده، علومِ دينيه ده لازم و ألزمدر. چونكه أكثر أنبيانڭ شرقده، أكثر حكمانڭ غربده گلمه‌سى گوسترييور كه· شرقڭ ترقّياتى دينله قائمدر. باشقه ولايتلرده صِرف فنونِ جديده اوقوتديرسه‌ڭز ده، شرقده هر حالده ملّت، وطن مصلحتى نامنه، علومِ دينيه أساس اولماليدر. يوقسه تورك اولميان مسلمانلر، توركه حقيقى قارداشلغنى حسّ ايده‌ميه‌جك. شيمدى بو قدر دشمنلره قارشى، تعاون و تسانده محتاجز. حتّى بو خصوصده سزه بر حقيقتلى مثال ويره‌يم:

أسكيدن، تورك اولميان بر طلبه‌م واردى. أسكى مدرسه‌مده، حميتلى و غايت ذكى او طلبه‌م، علومِ دينيه‌دن آلديغى حميت درسى ايله هر وقت ديردى: "صالح بر تورك، ألبته فاسق قارداشمدن و بابامدن بڭا داها زياده قارداشدر و أقربادر." صوڭره عين طلبه، طالعسزلگندن، صِرف مادّى فنونِ جديده اوقومش. صوڭره بن (درت سنه صوڭره) أسارتدن گلنجه اونڭله قونوشدم. حميتِ ملّيه بحثى اولدى. او ديدى كه: بن شيمدى، رافضى بر كردى، صالح بر تورك خواجه‌سنه ترجيح ايدرم.

بن ده: أيواه! ديدم، نه قدر بوزولمشسڭ؟ بر هفته چاليشدم، اونى قورتاردم· أسكى حقيقتلى حميته چويردم.

ايشته أى مبعوثلر! او طلبه‌نڭ أوّلكى حالى، تورك ملّتنه نه قدر لزومى وار. ايكنجى حالى، نه قدر وطن منفعتنه اويغون اولماديغنى فكريڭزه حواله ايدييورم. ديمك (فرضِ محال اولارق) سز باشقه يرده دنيايى دينه ترجيح ايدوب، سياستجه دينه أهمّيت ويرمسه‌ڭز ده· هر حالده شرق ولايتلرنده دين تدريساتنه أعظمى أهمّيت ويرمه‌ڭز لازم.

بو حقيقتلى معروضات اوزرينه، مخالفلر طيشارى چيقوب، ٣٦١ مبعوث او قرارى إمضا ايدرلر.

٭ ٭ ٭