أگر بتون أشيا بردن او قديرِ أزلىيه و عليمِ كلّ شيئه ويريلمزسه· او وقت سينك گبى أڭ كوچك بر شيئڭ وجودينى، دنيانڭ أكثر نوعلرندن خصوصى بر ميزان ايله طوپلامق لازم گلمكله برابر، او كوچك سينگڭ وجودنده چاليشان ذرّه‌لر او سينگڭ سرِّ خلقتنى و كمالِ صنعتنى بتون دقائقيله بيلمكله اولابيلير. چونكه أسبابِ طبيعيه ايله أسبابِ مادّيه، بِالبداهه و عموم أهلِ عقلڭ إتّفاقيله، هيچدن ايجاد ايده‌مز. اويله ايسه، هر حالده اونلر ايجاد ايتسه، ألبته طوپلايه‌جق. مادام طوپلايه‌جق، هانگى ذىحيات اولورسه اولسون، أكثر عناصر و أنواعندن نمونه‌لر، ايچنده واردر. عادتا كائناتڭ بر خلاصه‌سى، بر چكردگى حكمنده‌در. ألبته او حالده بر چكردگى بتون بر آغاجدن، بر ذىحياتى بتون روىِ زميندن اينجه ألكله أله‌يوب و أڭ حسّاس بر ميزان ايله ئولچوب طوپلاتديرمق لازم گلييور. و مادام أسبابِ طبيعيه جاهلدر، جامددر· بر علمى يوقدر كه بر پلان، بر فهرسته، بر موده‌ل، بر پروغرام تقدير ايتسين، اوڭا گوره معنوى قالبه گلن ذرّاتى أريتوب دوكسون· تا طاغيلماسين، إنتظامنى بوزماسين. حالبوكه هر شيئڭ شكلى، هيئتى حدسز طرزلرده اولابيلديگى ايچون، حدسز حدّ و حسابه گلمز أشكاللر، مقدارلر ايچنده، بر تك شكل و مقدارده سيل گبى آقان عناصرڭ ذرّه‌لرى طاغيلميه‌رق، منتظمًا، مقدارسز، قالبسز بربرى اوستنده كتله حالنده طورديرمق و ذىحياته منتظم بر وجود ويرمك· نه درجه إمكاندن، إحتمالدن، عقلدن اوزاق اولديغى گورونويور. ألبته كيمڭ قلبنده كورلك يوقسه، گورور.

أوت بو حقيقته بناءً

﴿اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ﴾

بو آيتِ عظيمه‌نڭ سرّيله

&﴿ (حاشيه): يعنى اللّٰهدن باشقه بتون چاغيرديغڭز و عبادت ايتديگڭز شيلر طوپلانسه‌لر، بر سينگى خلق ايده‌مزلر.﴾|@

بتون أسبابِ مادّيه طوپلانسه، اونلرڭ إختيارلرى ده اولسه، بر تك سينگڭ وجودينى و او وجودڭ جهازاتنى ميزانِ مخصوصله طوپلايامازلر. طوپلاسه‌لر ده، او وجودڭ مقدارِ معيّنه‌سنده طورديره‌مازلر. طورديرسه‌لر ده، دائما تازه‌لنمكده اولان و او وجوده گلوب چاليشان ذرّاتى، منتظمًا چاليشديرامازلر. اويله ايسه· بِالبداهه أسباب، بو أشيايه صاحب چيقامازلر. ديمك صاحبِ حقيقيلرى باشقه‌در.