معدنِ تكمّل و مدارِ تنوّر ظن ايتمشدم. حالبوكه او فلسفى مسئله‌لر روحمى چوق فضله كيرلتمش و ترقّياتِ معنويه‌مده أنگل اولمشدى. بردن جنابِ حقّڭ رحمت و كرميله قرآنِ حكيمده‌كى حكمتِ قدسيه إمداده يتيشدى. چوق رساله‌لرده بيان ايديلديگى گبى· او فلسفى مسئله‌لرڭ كيرلرينى ييقادى، تميزلتديردى. أزجمله: فنونِ حكمتدن گلن ظلماتِ روحيه، روحمى كائناته بوغديرييوردى. هانگى جهته باقدم، نور آرادم· او مسئله‌لرده نور بولامدم، تنفّس ايده‌مدم. تا قرآنِ حكيمدن گلن و

﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو﴾

جمله‌سيله درس ويريلن توحيد، غايت پارلاق بر نور اولارق بتون او ظلماتى طاغيتدى· راحتله نَفَس آلدم. فقط نفس و شيطان، أهلِ ضلالت و أهلِ فلسفه‌دن آلدقلرى درسه إستناد ايده‌رك، عقل و قلبه هجوم ايتديلر. بو هجومده‌كى مناظراتِ نفسيه ِللّٰه الحمد قلبڭ مظفّريتيله نتيجه‌لندى. چوق رساله‌لرده قسمًا او مناظره‌لر يازيلمش. اونلره إكتفا ايدوب، بوراده يالڭز بيڭده بر مظفّريتِ قلبيه‌يى گوسترمك ايچون، بيڭلر برهاندن بر تك برهان بيان ايده‌جگم. تا كه، گنجلگنده حكمتِ أجنبيه ويا فنونِ مدنيه نامى آلتنده‌كى قسمًا ضلالت، قسمًا مالايعنيات مسئله‌لريله روحنى كيرلتمش، قلبنى خسته ايتمش، نفسنى شيمارتمش بر قسم إختيارلرڭ روحنده تميزلك ياپسين. توحيد حقّنده شيطان و نفسڭ شرّندن قورتولسون. شويله كه:

علومِ فلسفيه‌نڭ وكالتى نامنه نفسم ديدى كه: بو كائناتده‌كى أشيانڭ، طبيعتيله بو موجوداته مداخله‌لرى وار. هر شى بر سببه باقار. ميوه‌يى آغاجدن، حبوباتى طوپراقدن ايسته‌ملى. أڭ جزئى، أڭ كوچك بر شيئى ده اللّٰهدن ايسته‌مك و اللّٰهه يالوارمق نه ديمكدر؟

او وقت نورِ قرآن ايله سرِّ توحيد، شو گله‌جك صورتده إنكشاف ايتدى. قلبم او متفلسف نفسمه ديدى: "أڭ جزئى و أڭ كوچك شى· أڭ بيوك شى گبى،