آلتنجى مسئله:

روايتده وار كه: "فتنهِٔ آخر زمان او قدر دهشتليدر كه، كيمسه نفسنه حاكم اولماز." بونڭ ايچون، بيڭ اوچيوز سنه ظرفنده أمرِ پيغمبريله بتون اُمّت او فتنه‌دن إستعاذه ايتمش، عذابِ قبردن صوڭره

﴿مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ وَ مِنْ فِتْنَةِ اٰخِرِ الزَّمَانِ﴾

وردِ اُمّت اولمش.

﴿اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ﴾

بونڭ بر تأويلى شودر كه: او فتنه‌لر نفسلرى كنديلرينه چكر، مفتون ايدر. إنسانلر إختيارلريله، بلكه ذوقله إرتكاب ايدرلر. مثلا· روسيه‌ده حماملرده قادين أركك برابر چيپلاق گيررلر و قادين كندى گوزللكلرينى گوسترمگه فطرةً چوق ميّال اولماسندن سَوه سَوه او فتنه‌يه آتيلير، باشدن چيقار و فطرةً جمالپرست أرككلر دخى، نفسنه مغلوب اولوب او آتشه سرخوشانه بر سُرور ايله دوشر، يانار. ايشته دانس و تياترو گبى او زمانڭ لهوياتلرى و كبائرلرى و بدعه‌لرى برر جاذبه‌دارلق ايله پروانه گبى نفسپرستلرى أطرافنه طوپلار، سرسم ايدر. يوقسه جبرِ مطلق ايله اولسه إختيار قالماز، گناه دخى اولماز.

يدنجى مسئله:

روايتده وار كه: "سفيان بيوك بر عالم اولاجق، علم ايله ضلالته دوشر. و چوق عالملر اوڭا تابع اولاجقلر."

﴿وَ الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ﴾

بونڭ بر تأويلى شودر كه: باشقه پادشاهلر گبى يا قوّت و قدرت ويا قبيله و عشيرت ويا جسارت و ثروت گبى واسطهِٔ سلطنت اولماديغى حالده، ذكاوتيله و فنّيله و سياسى علميله او موقعى قزانير و عقليله چوق عالملرڭ عقللرينى تسخير ايدر، أطرافنده فتواجى ياپار. و چوق معلّملرى كندينه طرفدار ايدر و دين درسلرندن تجرّد ايدن معارفى رهبر ايدوب تعميمنه شدّتله چاليشير، ديمكدر.